جزئیات قانون جدید مهریه: از ۱۱۰ سکه تا بررسی طرح ۱۴ سکه

موضوع مهریه، یکی از پرچالش ترین و حساس ترین مباحث حقوقی و اجتماعی در نظام خانواده ایرانی است که همواره محل بحث و سوالات فراوانی بوده است. در حال حاضر، قانون ۱۱۰ سکه به عنوان مبنای اجرایی مهریه در ایران شناخته می شود که برای وصول آن تا این سقف، ضمانت اجرای کیفری (حبس) وجود دارد. در کنار این قانون جاری، طرحی مبنی بر کاهش سقف ضمانت اجرای کیفری به ۱۴ سکه نیز در مجلس شورای اسلامی در دست بررسی است که هنوز به مرحله تصویب نهایی و ابلاغ قانونی نرسیده است. این تمایز میان قانون فعلی و طرح پیشنهادی، اغلب موجب سردرگمی و ابهامات زیادی در میان زوجین و جامعه می شود.

در این مقاله، به بررسی دقیق و جامع تمامی ابعاد مربوط به مهریه در ایران، با تأکید بر تفکیک و تشریح قانون فعلی ۱۱۰ سکه و طرح پیشنهادی ۱۴ سکه پرداخته می شود. سعی بر آن است تا با ارائه اطلاعات مستند و به روز، راهنمایی کاملی برای فهم صحیح این موضوع ارائه شود و به پرسش های پرتکرار در این زمینه پاسخ داده شود. همچنین، جزئیات مربوط به نحوه مطالبه مهریه از طریق مراجع قانونی، شرایط اعسار و تقسیط، تفاوت های مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه، و نکات حقوقی مهمی که زوجین باید پیش و پس از ازدواج بدانند، مورد بحث و بررسی قرار می گیرد.

قانون مهریه فعلی در ایران: ۱۱۰ سکه بر اساس ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده

مبنای قانونی مهریه در ایران، بر اساس ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده مصوب سال ۱۳۹۱ استوار است. این ماده، چارچوب مشخصی را برای نحوه مطالبه و ضمانت اجرای مهریه تعیین کرده و نقش مهمی در سرنوشت حقوقی زوجین ایفا می کند.

مفاد و دامنه شمول قانون ۱۱۰ سکه

ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده بیان می دارد: «هرگاه مهریه در زمان وقوع عقد تا یکصد و ده سکه تمام بهار آزادی یا معادل آن باشد، وصول آن مشمول مقررات ماده (۲) قانون اجرای محکومیت های مالی است. چنانچه مهریه، بیشتر از این میزان باشد در خصوص مازاد، فقط ملائت زوج ملاک پرداخت است. رعایت مقررات مربوط به محاسبه مهریه به نرخ روز کماکان الزامی است.»

بر این اساس، سقف ۱۱۰ سکه تمام بهار آزادی یا معادل آن، به عنوان حدی برای اعمال ضمانت اجرای کیفری در نظر گرفته شده است. این بدان معناست که اگر زوجه برای وصول مهریه خود تا سقف ۱۱۰ سکه اقدام کند و زوج از پرداخت آن امتناع ورزد، امکان درخواست حکم جلب و حبس برای زوج وجود دارد. این حکم جلب تا زمانی که زوج توانایی مالی خود را اثبات کند و دادگاه مهریه را تقسیط نماید یا تا زمان پرداخت کامل ۱۱۰ سکه ادامه می یابد.

اما در صورتی که میزان مهریه تعیین شده بیشتر از ۱۱۰ سکه باشد، برای وصول مازاد بر این سقف، اثبات تمکن مالی زوج ضروری است. به عبارت دیگر، زوجه نمی تواند برای مابقی مهریه (مازاد بر ۱۱۰ سکه) حکم جلب و حبس زوج را دریافت کند؛ بلکه تنها در صورت اثبات اینکه زوج توانایی مالی (ملائت) پرداخت این مابقی را دارد، می تواند آن را از طریق اجرای احکام حقوقی مطالبه نماید. این تمایز، اهمیت زیادی در فرآیند مطالبه مهریه دارد و زوجین باید از آن آگاه باشند.

نکته مهم دیگر، لزوم محاسبه مهریه به نرخ روز است. بر خلاف تصور برخی، مهریه بر اساس ارزش زمان عقد پرداخت نمی شود، بلکه ارزش آن در زمان مطالبه و پرداخت، بر اساس شاخص بانک مرکزی و به نرخ روز محاسبه و تقویم می شود. این موضوع به ویژه در شرایط نوسانات اقتصادی و افزایش قیمت سکه، تأثیر قابل توجهی بر میزان نهایی مهریه قابل پرداخت یا دریافت دارد.

روش های مطالبه مهریه

زوجه برای مطالبه مهریه خود، دو مسیر اصلی قانونی را می تواند دنبال کند:

مطالبه مهریه از طریق اداره ثبت اسناد

یکی از راه های مطالبه مهریه، اقدام از طریق اداره ثبت اسناد و املاک است. این روش معمولاً در صورتی که سند ازدواج رسمی باشد و اموال مشخص و قابل توقیفی به نام زوج وجود داشته باشد، می تواند سریع تر به نتیجه برسد. مزایای این روش عبارتند از:

• سرعت بیشتر: در مقایسه با فرآیند دادگاه، در صورت مشخص بودن اموال زوج، روند توقیف و وصول مهریه می تواند سریع تر انجام شود.
• صرفه جویی در زمان: با حذف مراحل دادرسی در دادگاه، زمان کمتری برای رسیدگی صرف می شود.

البته این روش معایبی نیز دارد:

• نیاز به پرداخت حق ثبت: زوجه برای مطالبه مهریه از طریق ثبت، ملزم به پرداخت مبلغی تحت عنوان «حق ثبت مهریه» است که درصدی از میزان مهریه تا سقف ۱۱۰ سکه است.
• محدودیت ها: اداره ثبت تنها می تواند اموالی را توقیف کند که به طور رسمی به نام زوج ثبت شده باشند. در صورت عدم وجود اموال مشخص یا انتقال اموال توسط زوج، این روش کارایی کمتری خواهد داشت و زوجه باید به دادگاه مراجعه کند.

مراحل گام به گام:

1. ارائه درخواست: زوجه با در دست داشتن سند ازدواج به دفترخانه محل تنظیم عقد مراجعه می کند و درخواست صدور اجراییه مهریه را ارائه می دهد.
2. صدور اجرائیه: دفترخانه پس از بررسی و اطمینان از صحت درخواست، اجراییه ای صادر می کند.
3. ارجاع به اداره ثبت: اجراییه به اداره اجرای ثبت اسناد و املاک محل اقامت زوج ارسال می شود.
4. توقیف اموال: در صورت معرفی اموال از سوی زوجه، اداره ثبت اقدام به توقیف اموال زوج می کند. این اموال می توانند شامل حساب های بانکی، حقوق، ملک، خودرو و… باشند.

مطالبه مهریه از طریق دادگاه خانواده

مسیر دیگر، طرح دعوا در دادگاه خانواده است. این روش برای مواردی که اموال مشخصی از زوج در دسترس نیست، یا نیاز به رسیدگی های قضایی پیچیده تر وجود دارد، مناسب تر است. مزایای این روش عبارتند از:

• رسیدگی جامع تر: دادگاه می تواند به تمامی جوانب پرونده، از جمله توانایی مالی زوج (اعسار)، وضعیت معیشت، و سایر دعاوی مرتبط (مانند نفقه و طلاق) به صورت همزمان رسیدگی کند.
• اعمال ضمانت اجرای کیفری: در این روش نیز امکان درخواست حکم جلب برای ۱۱۰ سکه اول مهریه وجود دارد.

معایب این روش شامل موارد زیر است:

• زمان بر بودن فرآیند: رسیدگی در دادگاه معمولاً زمان بیشتری نیاز دارد و شامل مراحل مختلفی از جمله تشکیل جلسه دادرسی، ارائه لایحه و… است.
• نیاز به وکیل: اگرچه اجباری نیست، اما حضور وکیل متخصص در دادگاه می تواند به پیشبرد بهتر پرونده کمک کند.

مراحل گام به گام:

1. تقدیم دادخواست: زوجه با ارائه دادخواست مطالبه مهریه به دادگاه خانواده محل اقامت زوج یا محل وقوع عقد، فرآیند را آغاز می کند.
2. برگزاری جلسات دادرسی: دادگاه پس از ثبت دادخواست، جلسات رسیدگی را تشکیل می دهد و اظهارات طرفین را استماع می کند.
3. صدور حکم: پس از بررسی شواهد و مدارک، دادگاه حکم به پرداخت مهریه صادر می کند.
4. مراحل اجرایی: در صورت عدم پرداخت مهریه توسط زوج، زوجه می تواند از طریق اجرای احکام دادگستری، برای توقیف اموال و یا درخواست حکم جلب (تا سقف ۱۱۰ سکه) اقدام نماید.

دادخواست اعسار و تقسیط مهریه

در بسیاری از موارد، زوج توانایی پرداخت یکجای مهریه را ندارد و با حکم دادگاه مبنی بر پرداخت مهریه مواجه می شود. در چنین شرایطی، زوج می تواند با ارائه «دادخواست اعسار» به دادگاه، درخواست تقسیط مهریه را بنماید.

تعریف اعسار

اعسار به معنای ناتوانی مالی فرد از پرداخت بدهی های خود به صورت یکجا است. در مورد مهریه، اگر زوج نتواند اثبات کند که قادر به پرداخت مهریه به صورت نقدی و یکجا نیست، دادگاه می تواند مهریه را برای وی تقسیط نماید.

شرایط پذیرش دادخواست اعسار

برای اینکه دادخواست اعسار زوج مورد پذیرش دادگاه قرار گیرد، باید شرایط زیر احراز شود:

• اثبات عدم تمکن مالی: زوج باید با ارائه مدارک و شواهد کافی، عدم توانایی مالی خود را برای پرداخت یکجای مهریه به دادگاه اثبات کند. این مدارک می تواند شامل لیست اموال و دارایی ها (منقول و غیرمنقول)، فیش حقوقی (در صورت کارمند بودن)، گواهی از اتحادیه یا صنف (در صورت آزاد بودن)، استشهادیه محلی و… باشد.
• معرفی اموال و دارایی ها: زوج موظف است تمامی اموال و دارایی های خود را، حتی اگر ناچیز باشند، به دادگاه معرفی کند.

نحوه تعیین اقساط توسط دادگاه

در صورت پذیرش دادخواست اعسار، دادگاه با در نظر گرفتن چندین عامل، میزان و نحوه اقساط مهریه را تعیین می کند:

• درآمد زوج: مهمترین عامل در تعیین اقساط، میزان درآمد ماهانه زوج است.
• اموال زوج: ارزش و میزان اموال باقی مانده و غیرقابل توقیف زوج (مانند منزل مسکونی در حد نیاز، ابزار کار).
• وضعیت معیشت زوج: دادگاه باید شرایط زندگی و معیشت متعارف زوج را نیز در نظر بگیرد تا پرداخت اقساط، او را در مضیقه قرار ندهد.

دادگاه معمولاً یک پیش پرداخت (معمولاً یک سکه) و سپس اقساط ماهیانه یا دوره ای (مثلاً هر شش ماه یک سکه) را تعیین می کند. این اقساط تا زمان پرداخت کامل مهریه ادامه خواهد داشت. البته لازم به ذکر است که در صورت تغییر وضعیت مالی زوج (بهبود یا وخامت)، می تواند مجدداً از دادگاه درخواست تعدیل اقساط را بنماید.

عواقب عدم پرداخت اقساط

عدم پرداخت اقساط مهریه توسط زوج، می تواند عواقب جدی در پی داشته باشد. در صورتی که زوج سه قسط متوالی از مهریه را پرداخت نکند، زوجه می تواند مجدداً درخواست حکم جلب وی را از دادگاه بنماید. این حکم جلب تا زمان پرداخت اقساط معوقه و یا تا زمانی که زوج مجدداً توانایی مالی خود را اثبات کند، معتبر خواهد بود.

حق ثبت مهریه

«حق ثبت مهریه» هزینه ای است که زوجه برای ثبت رسمی درخواست مطالبه مهریه خود در دفاتر اسناد رسمی (هنگام درخواست اجراییه ثبتی) یا در مراجع قضایی (هنگام طرح دعوا در دادگاه) پرداخت می کند. این هزینه جزء تشریفات قانونی مطالبه مهریه محسوب می شود و بدون پرداخت آن، فرآیند قانونی آغاز نخواهد شد.

چیستی و لزوم پرداخت آن

حق ثبت مهریه به منظور پوشش هزینه های اداری و دفتری مربوط به ثبت و پیگیری پرونده مطالبه مهریه دریافت می شود. پرداخت این حق، به نوعی تضمین کننده جدیت درخواست زوجه و آغاز فرآیند رسمی است. این هزینه برای مهریه های تا سقف ۱۱۰ سکه طلا به طور کامل و قانونی الزامی است.

نحوه محاسبه حق ثبت مهریه

حق ثبت مهریه بر اساس درصدی از ارزش کل مهریه محاسبه می شود. این درصد معمولاً حدود ۲.۵ درصد از بهای مهریه است که بر اساس نرخ روز سکه در زمان ثبت درخواست تعیین می گردد. برای مثال، اگر مهریه ۱۰۰ سکه باشد و قیمت روز هر سکه (فرضی) ۵۰ میلیون تومان باشد، ارزش کل مهریه ۵ میلیارد تومان خواهد بود و حق ثبت آن حدود ۱۲۵ میلیون تومان می شود. این مبلغ، هزینه ای است که زوجه در ابتدای راه باید متحمل شود.

در صورتی که مهریه بیشتر از ۱۱۰ سکه باشد، حق ثبت فقط برای همان ۱۱۰ سکه محاسبه و پرداخت می شود و برای مازاد بر آن، چون ضمانت اجرای کیفری ندارد و وصول آن نیازمند اثبات ملائت است، در این مرحله حق ثبت جداگانه محاسبه نمی شود.

چه زمانی باید پرداخت شود؟

پرداخت حق ثبت مهریه در زمانی صورت می گیرد که زوجه قصد داشته باشد مهریه خود را به صورت رسمی و قانونی پیگیری کند. اگر زوجه از طریق اداره ثبت اقدام کند، این مبلغ هنگام ارائه درخواست صدور اجراییه در دفترخانه یا اداره ثبت پرداخت می شود. اگر از طریق دادگاه خانواده اقدام کند، بخشی از هزینه های دادرسی در زمان تقدیم دادخواست محاسبه می شود که شامل این مورد نیز می تواند باشد.

طرح پیشنهادی کاهش سقف ضمانت اجرای کیفری مهریه به ۱۴ سکه

در سال های اخیر، همگام با افزایش چشمگیر قیمت سکه و تبعات اقتصادی و اجتماعی ناشی از آن، زمزمه هایی مبنی بر اصلاح قانون مهریه و به ویژه کاهش سقف ضمانت اجرای کیفری آن به گوش رسیده است. این موضوع به صورت طرحی در مجلس شورای اسلامی مطرح شده و ابهامات زیادی را در جامعه به وجود آورده است.

منشأ و کلیات طرح

طرح کاهش سقف ضمانت اجرای کیفری مهریه به ۱۴ سکه، با هدف اصلی کاهش جمعیت زندانیان مهریه و تعدیل مهریه های نامتعارف و سنگین، در مجلس شورای اسلامی مطرح شده است. این طرح در واکنش به مشکلاتی همچون افزایش آمار طلاق، سوءاستفاده های احتمالی از مهریه به عنوان ابزاری برای فشار، و بار سنگین پرونده های مهریه بر سیستم قضایی کشور، پیشنهاد گردید. هدف آن نه محدود کردن حق زنان برای دریافت مهریه، بلکه تعدیل شیوه اجرای آن، به خصوص در بخش ضمانت اجرای کیفری (حبس) است.

مفاد اصلی پیشنهادی طرح ۱۴ سکه

بر اساس کلیات طرح پیشنهادی، مفاد زیر مورد نظر است:

• محدودیت سقف ضمانت اجرای کیفری (حبس) به ۱۴ سکه: این بخش، اصلی ترین تغییر مد نظر طرح است. به این ترتیب، تنها تا سقف ۱۴ سکه تمام بهار آزادی، امکان اعمال ضمانت اجرای کیفری (مانند درخواست حکم جلب و حبس) برای الزام مرد به پرداخت مهریه وجود خواهد داشت.
• وصول مهریه مازاد بر ۱۴ سکه از طریق روش های حقوقی: برای مبالغی که بیش از ۱۴ سکه تعیین شده اند، زوجه تنها از طریق مراجع حقوقی و با اثبات توانایی مالی زوج (ملائت)، می تواند مهریه خود را مطالبه کند. این به آن معناست که برای مازاد بر ۱۴ سکه، امکان حبس زوج وجود نخواهد داشت.
• تعدیل مفهوم عندالمطالبه به عندالاستطاعه: در برخی نسخه های پیشنهادی این طرح، به تغییر در مفهوم مهریه عندالمطالبه به سمت عندالاستطاعه (یعنی پرداخت مهریه تنها در صورت توانایی مالی زوج) اشاره شده است. این تغییر می تواند تأثیر عمیقی بر حقوق و تعهدات زوجین در زمان عقد و پس از آن داشته باشد.

هدف از این تغییرات، ایجاد تعادل بیشتر در حقوق زوجین و جلوگیری از تعیین مهریه هایی است که جنبه بازدارندگی از طلاق را از دست داده و به ابزاری برای فشار تبدیل شده اند.

وضعیت فعلی تصویب و اجرا: پاسخ قاطع به ابهامات

یکی از مهمترین ابهامات و پرسش های رایج در جامعه، این است که «آیا قانون مهریه ۱۴ سکه تصویب شده است؟» و «قانون جدید مهریه از کی اجرا می شود؟» پاسخ قاطع به این پرسش ها این است که این طرح هنوز در مراحل بررسی و تصویب نهایی در مجلس شورای اسلامی قرار دارد و به قانون تبدیل نشده است.

تا زمان تصویب نهایی در مجلس، تأیید شورای نگهبان، و ابلاغ رسمی آن توسط دولت، هیچ تاریخ مشخصی برای اجرای این طرح وجود ندارد. بنابراین، در حال حاضر، همان «قانون ۱۱۰ سکه» که در بخش اول مقاله به تفصیل شرح داده شد، لازم الاجراست و تمامی مراجع قضایی و ثبتی بر اساس آن عمل می کنند.

آیا این طرح به گذشته عطف می شود؟ (توضیح اصل عطف به ماسبق نشدن قوانین)

یکی دیگر از نگرانی های جدی، به ویژه برای خانم هایی که پیش از این ازدواج کرده اند، این است که «آیا این قانون جدید در صورت تصویب، شامل مهریه های تعیین شده در گذشته نیز می شود؟» اصل حقوقی «عطف به ماسبق نشدن قوانین» بیان می دارد که قوانین جدید معمولاً به رویدادها و قراردادهایی که پیش از تصویب آن ها واقع شده اند، تسری نمی یابند. به عبارت دیگر، قوانین عطف به ماسبق نمی شوند مگر اینکه قانونگذار صراحتاً خلاف آن را بیان کند. از این رو، در صورت تصویب طرح ۱۴ سکه، به احتمال زیاد، این قانون تنها شامل عقدنامه هایی خواهد شد که پس از تاریخ ابلاغ آن تنظیم می شوند. مهریه هایی که پیش از آن تاریخ تعیین شده اند، همچنان تحت شمول قانون ۱۱۰ سکه (و مقررات مربوط به آن) قرار خواهند گرفت.

با این حال، باید توجه داشت که در نظام حقوقی، هرگونه تغییر یا تصویب نهایی ممکن است با جزئیات و تبصره هایی همراه باشد که نیاز به بررسی دقیق توسط حقوقدانان دارد. به همین دلیل، پیگیری اخبار موثق و مشورت با وکلای متخصص در این زمینه، برای زوجین از اهمیت بالایی برخوردار است.

نقدها و دیدگاه ها پیرامون طرح ۱۴ سکه

طرح کاهش سقف ضمانت اجرای کیفری مهریه به ۱۴ سکه، مانند هر تغییر قانونی دیگری، با واکنش ها و دیدگاه های متفاوتی در میان اقشار مختلف جامعه و متخصصان حقوقی مواجه شده است. این دیدگاه ها، هر یک از منظر خود به بررسی نقاط قوت و ضعف این طرح می پردازند.

موافقان طرح

افراد و گروه های موافق با این طرح، معمولاً استدلال هایی را مطرح می کنند که حول محور تعدیل روابط خانوادگی و کاهش مشکلات اجتماعی می چرخد:

• کاهش جمعیت زندانیان مهریه: یکی از مهمترین دلایل حمایت از این طرح، کاهش تعداد مردانی است که به دلیل عدم توانایی پرداخت مهریه، راهی زندان می شوند. این زندانیان، اغلب با مشکلات مالی و خانوادگی دست و پنجه نرم می کنند و زندانی شدن آن ها، علاوه بر تبعات فردی، به خانواده هایشان نیز آسیب می رساند.
• تعدیل مهریه های نامتعارف: موافقان معتقدند مهریه های بسیار سنگین و غیرمتعارف، در عمل قابل وصول نبوده و صرفاً موجب ایجاد تنش در ابتدای زندگی مشترک یا زمان طلاق می شوند. این طرح می تواند به منطقی تر شدن مهریه ها کمک کند.
• استحکام خانواده و جلوگیری از سوءاستفاده: برخی بر این باورند که مهریه سنگین، به جای پشتوانه، به ابزاری برای سوءاستفاده تبدیل شده و در مواردی حتی ممکن است انگیزه تشکیل زندگی مشترک را از بین ببرد. با تعدیل سقف ضمانت اجرای کیفری، مهریه جایگاه واقعی خود را به عنوان یک هدیه و نه ابزار فشار باز می یابد.
• کاهش بار سیستم قضایی: با کاهش دعاوی مربوط به مهریه های سنگین و زندانیان ناشی از آن، فشار بر دستگاه قضایی و دادگاه های خانواده نیز کاهش خواهد یافت.

مخالفان طرح

در مقابل، منتقدان و مخالفان طرح ۱۴ سکه، نگرانی هایی را مطرح می کنند که بیشتر بر حفظ حقوق و امنیت اقتصادی زنان متمرکز است:

• تضعیف حقوق زنان: اصلی ترین نگرانی مخالفان این است که کاهش سقف ضمانت اجرای کیفری، پشتوانه مالی و حقوقی زنان را در زندگی مشترک و به هنگام طلاق تضعیف می کند. در جامعه ای که زنان از استقلال اقتصادی کمتری برخوردارند، مهریه به عنوان یک اهرم حمایتی عمل می کند.
• افزایش آمار طلاق و ازدواج سفید: برخی بیم آن دارند که با تضعیف جایگاه مهریه، مردان راحت تر به سمت طلاق حرکت کنند یا تمایل به ازدواج های موقت و سفید افزایش یابد، که می تواند به افزایش آسیب های اجتماعی منجر شود.
• کاهش پشتوانه مالی زوجه: در شرایطی که امکان مطالبه مهریه مازاد بر ۱۴ سکه بدون ضمانت اجرای کیفری باشد، ممکن است مردان با انتقال اموال خود، از پرداخت مهریه فرار کنند و زنان عملاً نتوانند به حقوق خود دست یابند.
• بی توجهی به ماهیت مهریه: منتقدان معتقدند مهریه یک دین شرعی و قانونی بر عهده مرد است و کاهش ضمانت اجرای آن، با ماهیت این دین در تعارض است.

در نهایت، بحث پیرامون طرح ۱۴ سکه، ابعاد پیچیده و چندجانبه ای دارد که نیازمند در نظر گرفتن تمامی جوانب اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و حقوقی است. تصمیم گیری نهایی در این خصوص، تأثیرات گسترده ای بر نهاد خانواده و جامعه خواهد داشت.

بسیاری از کارشناسان حقوقی بر این باورند که مهریه، بیش از آنکه یک ابزار حقوقی برای مطالبه باشد، باید به عنوان یک نماد و پشتوانه معنوی برای استحکام بنیان خانواده در نظر گرفته شود. هرگونه تغییر در قوانین مهریه باید با رویکرد حفظ کرامت و حقوق تمامی اعضای خانواده، به ویژه زنان، صورت پذیرد.

تفاوت های کلیدی و نکات مهم حقوقی در مورد مهریه

علاوه بر مباحث مربوط به سقف مهریه و قوانین آن، نکات مهم دیگری نیز در خصوص مهریه وجود دارد که آگاهی از آن ها برای هر زوجی ضروری است. این نکات به زوجین کمک می کند تا با دیدی بازتر و آگاهانه تر، وارد زندگی مشترک شوند و در صورت بروز مسائل، حقوق و تکالیف خود را بهتر بشناسند.

تفاوت مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه

یکی از مهمترین تفاوت هایی که در زمان عقد نکاح باید به آن توجه شود، نوع تعیین مهریه از نظر نحوه مطالبه آن است: عندالمطالبه یا عندالاستطاعه.

مهریه عندالمطالبه

مهریه عندالمطالبه، به معنای آن است که زوجه می تواند هر زمان که بخواهد، پس از وقوع عقد و حتی بدون نیاز به طلاق، مهریه خود را از زوج مطالبه کند. در این نوع مهریه، توانایی مالی زوج برای پرداخت آن، شرط مطالبه نیست و صرف درخواست زوجه برای پرداخت کافی است. در صورت امتناع زوج از پرداخت، زوجه می تواند به سرعت مراحل قانونی را برای وصول آن آغاز کند و حتی در صورت عدم تمکن مالی زوج برای پرداخت یکجای مهریه (تا سقف ۱۱۰ سکه)، درخواست حکم جلب وی را بنماید. این نوع مهریه، پشتوانه حقوقی قوی تری برای زوجه فراهم می کند و به او این امکان را می دهد که هر زمان لازم دید، به سرعت اقدام به وصول حق خود نماید.

مهریه عندالاستطاعه

مهریه عندالاستطاعه، به این معناست که زوجه تنها در صورتی می تواند مهریه خود را مطالبه کند که ثابت شود زوج توانایی مالی پرداخت آن را دارد. در این حالت، بار اثبات تمکن مالی زوج بر عهده زوجه است و تا زمانی که زوجه این موضوع را به دادگاه ثابت نکند، امکان مطالبه و وصول مهریه برای او وجود نخواهد داشت. این نوع مهریه، معمولاً برای مردان تعهد کمتری در لحظه ایجاد می کند و تا حدودی ریسک زندانی شدن به دلیل عدم پرداخت مهریه را کاهش می دهد؛ اما در مقابل، برای زوجه فرآیند مطالبه را پیچیده تر و زمان برتر می کند، زیرا باید توانایی مالی زوج را به دادگاه اثبات کند. این نوع مهریه در سند ازدواج درج می شود و انتخاب آن باید با آگاهی کامل از تبعات حقوقی هر دو طرف باشد.

توصیه حقوقی برای انتخاب نوع مهریه: انتخاب بین عندالمطالبه و عندالاستطاعه، بستگی به شرایط و توافقات زوجین دارد. اما به طور کلی، برای زنان، مهریه عندالمطالبه امنیت و سرعت عمل بیشتری در مطالبه حقوق فراهم می کند. برای مردان، مهریه عندالاستطاعه می تواند از فشار مالی ناگهانی جلوگیری کند. مشاوره با یک وکیل خانواده پیش از عقد، برای درک کامل تفاوت ها و انتخاب بهترین گزینه، اکیداً توصیه می شود.

موارد عدم تعلق مهریه به زن

اگرچه مهریه به محض عقد نکاح بر ذمه زوج مستقر می شود، اما در برخی موارد خاص، تمام یا بخشی از آن به زوجه تعلق نمی گیرد:

1. فسخ نکاح قبل از نزدیکی: در صورتی که نکاح به دلایلی (مانند عیوب موجب فسخ) قبل از نزدیکی (رابطه زناشویی) فسخ شود، هیچ مهریه ای به زن تعلق نمی گیرد.
2. طلاق قبل از نزدیکی: اگر طلاق قبل از وقوع نزدیکی رخ دهد و مهریه تعیین شده باشد، نصف مهریه به زن تعلق می گیرد. اگر مهریه تعیین نشده باشد، زن مستحق «مُتعه» است، یعنی مبلغی که با در نظر گرفتن وضعیت مالی زوج و شأن زوجه توسط دادگاه تعیین می شود.
3. بذل مهریه: اگر زوجه با اراده آزاد خود، تمام یا بخشی از مهریه را به زوج ببخشد، آن مقدار از مهریه از ذمه زوج ساقط می شود.

تأثیر افزایش قیمت سکه بر مهریه و چالش های آن

یکی از بزرگترین چالش های مربوط به مهریه در سال های اخیر، نوسانات شدید و افزایش روزافزون قیمت سکه است. این وضعیت، هم برای مردان و هم برای زنان، نگرانی های جدی را به وجود آورده است.

• دغدغه های زوجین:
  • مردان: افزایش قیمت سکه به معنای افزایش نجومی بدهی مهریه است. مردی که چند سال پیش ۱۰۰ سکه مهریه همسرش کرده بود، ممکن است امروز با یک بدهی چند ده میلیاردی مواجه شود که پرداخت آن تقریباً غیرممکن است. این وضعیت، بسیاری از مردان را در تنگنای شدید مالی قرار داده و حتی به زندان انداخته است.
  • زنان: اگرچه از نظر ظاهری افزایش قیمت سکه به نفع زنان است، اما در عمل، وصول مهریه های سنگین و نجومی اغلب با مشکل مواجه می شود. بسیاری از مردان توانایی پرداخت آن را ندارند و ممکن است به انتقال اموال خود اقدام کنند. این وضعیت، فرآیند مطالبه مهریه را برای زنان نیز طولانی و پرچالش می کند و آن ها را در رسیدن به حق خود دچار یأس می نماید.
• عدم وجود راهکار قانونی برای تعدیل ارزش مهریه: در حال حاضر، هیچ قانون مشخصی برای تعدیل ارزش مهریه بر اساس توان پرداخت مرد (جز از طریق اعسار و تقسیط) وجود ندارد. این بدان معناست که مهریه هرچقدر هم که سنگین باشد، تا سقف ۱۱۰ سکه، مرد موظف به پرداخت آن به نرخ روز است، مگر اینکه بتواند اعسار خود را اثبات کند. این خلاء قانونی، از یک سو به دغدغه های مردان دامن می زند و از سوی دیگر، موجب می شود تا هدف اصلی مهریه به عنوان پشتوانه مالی زن، گاهی به ابزاری برای ایجاد بحران های خانوادگی و اجتماعی تبدیل شود.

نکات کاربردی برای زوجین (قبل و بعد از ازدواج)

با توجه به پیچیدگی های مهریه، آگاهی از نکات زیر برای زوجین ضروری است:

1. اهمیت مشاوره حقوقی قبل از عقد: پیش از ازدواج و تعیین مهریه، حتماً با یک وکیل متخصص خانواده مشورت کنید. وکیل می تواند شما را با تمامی ابعاد حقوقی مهریه، تفاوت های عندالمطالبه و عندالاستطاعه، و تبعات هر انتخاب آشنا کند.
2. تنظیم دقیق سند ازدواج: مفاد سند ازدواج را با دقت مطالعه کرده و از تمام جزئیات آن آگاه شوید. هرگونه شرط ضمن عقد یا توضیحات اضافی را به طور واضح در سند درج کنید.
3. آگاهی از حقوق و تکالیف مربوط به مهریه: هم زن و هم مرد باید به طور کامل از حقوق و تکالیف خود در قبال مهریه آگاه باشند. این آگاهی، می تواند از بروز بسیاری از اختلافات و سوءتفاهمات در آینده جلوگیری کند.
4. پرهیز از تعیین مهریه های نامتعارف: تعیین مهریه های بسیار سنگین که در توان پرداخت زوج نیست، نه تنها پشتوانه واقعی برای زن ایجاد نمی کند، بلکه می تواند به تنش ها و مشکلات جدی در زندگی مشترک یا زمان طلاق منجر شود.

با رعایت این نکات و رویکردی واقع بینانه به موضوع مهریه، زوجین می توانند گامی مؤثر در جهت تشکیل و حفظ یک زندگی مشترک پایدار و عاری از چالش های حقوقی بردارند.

نتیجه گیری

مهریه، به عنوان یکی از مهمترین حقوق مالی زن در عقد نکاح، همواره در نظام حقوقی و اجتماعی ایران جایگاه ویژه ای داشته است. همانطور که در این مقاله به تفصیل شرح داده شد، در حال حاضر، قانون ۱۱۰ سکه به عنوان مبنای قانونی برای مطالبه و وصول مهریه با ضمانت اجرای کیفری (حبس) شناخته می شود. بر اساس این قانون، تا سقف ۱۱۰ سکه تمام بهار آزادی، امکان اعمال حکم جلب و حبس برای زوج وجود دارد، در حالی که برای مبالغ مازاد بر آن، تنها اثبات تمکن مالی زوج ملاک پرداخت است.

در کنار قانون فعلی، طرح پیشنهادی کاهش سقف ضمانت اجرای کیفری مهریه به ۱۴ سکه نیز در مجلس شورای اسلامی در دست بررسی است. بسیار مهم است که بدانیم این طرح تاکنون به تصویب نهایی نرسیده و به قانون تبدیل نشده است. بنابراین، تمامی ابهامات مربوط به «قانون جدید مهریه از کی اجرا می شود» تا زمان تصویب و ابلاغ رسمی آن، بی معناست و قانون ۱۱۰ سکه کماکان معتبر و لازم الاجرا خواهد بود.

مسائلی چون تفاوت مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه، نحوه مطالبه مهریه از طریق ثبت یا دادگاه، شرایط دادخواست اعسار و تقسیط، و چالش های ناشی از افزایش قیمت سکه، همگی ابعاد پیچیده ای از موضوع مهریه را تشکیل می دهند که نیازمند آگاهی دقیق و جامع از سوی زوجین است. انتخاب نوع مهریه، نحوه اقدام برای مطالبه آن و پیگیری های قانونی، می تواند تأثیرات عمیقی بر سرنوشت مالی و خانوادگی افراد داشته باشد.

در نهایت، درک صحیح از قوانین فعلی و تمایز آن با طرح های در دست بررسی، اهمیت حیاتی دارد. به زوجین توصیه می شود برای اتخاذ تصمیمات آگاهانه در مسائل مربوط به مهریه و سایر امور خانواده، همواره با متخصصین حقوقی و وکلا مشورت نمایند. هدف اصلی مهریه، بیش از آنکه ابزاری برای فشار یا منبع درآمد باشد، باید به عنوان یک پشتوانه معنوی و مالی برای کرامت زن و استحکام بنیان خانواده در نظر گرفته شود تا از بروز آسیب های اجتماعی و اختلافات غیرضروری جلوگیری به عمل آید.

برای دریافت مشاوره حقوقی تخصصی در زمینه مهریه و سایر امور خانواده، همین حالا با کارشناسان ما تماس بگیرید. سوالات خود را در بخش نظرات مطرح کنید تا کارشناسان ما پاسخگو باشند.